{"id":5882,"date":"2010-05-12T12:20:17","date_gmt":"2010-05-12T10:20:17","guid":{"rendered":"http:\/\/sprogmuseet.dk\/?p=5882"},"modified":"2010-05-12T12:20:17","modified_gmt":"2010-05-12T10:20:17","slug":"sprakpolitikk-i-noreg","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/2010\/05\/12\/sprakpolitikk-i-noreg\/","title":{"rendered":"Spr\u00e5kpolitikk i Noreg"},"content":{"rendered":"

<\/strong>I dag er det 125 \u00e5r siden at Norges Storting vedtog “jamstillingsvedtaket<\/a>” som sidestillede nynorsk og bokm\u00e5l.<\/em><\/p>\n

\"Norske
De fire norske hoveddialekter: nordnorsk (gul), tr\u00f8ndersk (m\u00f8rkebl\u00e5), vestlandsk (r\u00f8d) og \u00f8stlandsk (lysebl\u00e5). (Kort: Wikipedia)<\/figcaption><\/figure>\n

<\/strong>\u201dDansketida\u201d<\/strong><\/h3>\n

Rundt 1450 var det gamle norske (norr\u00f8n<\/a>e) <\/span>skriftsspr\u00e5ket daudt, ingen kunne det lenger, og det var dansk (og delvis svensk) som vart brukt i dokument og brev. Dansk tok fullstendig over med innf\u00f8ringa av reformasjonen <\/span>like f\u00f8r 1540.<\/p>\n

Det danske skriftspr\u00e5ket l\u00e5g langt fr\u00e5 dei norske talem\u00e5la. Dansken var i praksis halvveges uforst\u00e5eleg. Dei norske dialektane levde ganske uforstyrra vidare. Difor kom tida mellom 1500 og 1800 til \u00e5 bli ein relativt stabil periode for norsk spr\u00e5k. Dialektane utfalda seg fritt, utan sterke p\u00e5trykk utanfr\u00e5.<\/p>\n

Situasjonen i Noreg like etter at unionen med Danmark var slutt, var s\u00e5leis at nesten alle snakka ei eller anna form for dialekt. Rett nok var det eit lite mindretal som hadde utvikla ein slags danskbasert \u2019danned dagligtale\u2019, men dette spela ei marginal rolle. Paradoksalt nok kan ein seia at takka vere dansketida hadde Noreg bevart eit langt st\u00f8rre og meir levande dialektmangfald enn nabolanda Danmark og Sverige.<\/p>\n

Men var \u2019dansketida\u2019 slutt i 1814? Nei, ho heldt fram til etter 1900. Som hundre\u00e5r kan 1800-talet i Noreg oppsummerast slik: landet var i politisk union med Sverige samstundes som det var ein kulturprovins under Danmark. Det har aldri vore skrive s\u00e5 mykje og s\u00e5 korrekt dansk i Noreg som i tida mellom 1814 og 1905. (For skam skuld kunne ein vanskeleg kalla spr\u00e5ket dansk og vera i union med Sverige, s\u00e5 den vanlege omtalen p\u00e5 1800-talet var \u2019det almindelige bogsprog\u2019!) Bibelen kom f\u00f8rst p\u00e5 riksm\u00e5l i 1904. Noreg vart dermed det siste landet i Europa som fekk Skrifta p\u00e5 morsm\u00e5let.<\/p>\n

Den 31. desember 1924 vart den norske avdeling av Gyldendal forlag i K\u00f8benhavn kj\u00f8pt heim, og dette var \u00f2g den siste dagen at hovudstaden hadde namnet Kristiania. \u00a0Med litt rett hevdar eg difor at \u2019dansketida\u2019 varte til 1925.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Nytt norsk skriftspr\u00e5k \u2013 to variantar!<\/strong><\/h3>\n

D\u00e5 landet skulle atterreisa eit eige skriftsspr\u00e5k i siste delen av 1800-talet, vart det \u2013 som alle veit \u2013 ikkje e\u00ed l\u00f8ysing, men to. Nemningane vart riksm\u00e5l og landsm\u00e5l. Omgrepa skal tolkast n\u00e6r synonymt, sidan poenget er \u2019m\u00e5l\u2019 for \u2019riket\u2019 og \u2019landet\u2019. (Dette er det grunn til \u00e5 presisera, for det finst mange som trur at begrepet \u2019landsm\u00e5l\u2019 tyder spr\u00e5ket for dei som bur \u2019p\u00e5 landet\u2019!)<\/p>\n

No hadde ikkje landsm\u00e5l og riksm\u00e5l meir enn kome opp i st\u00e5ande stilling f\u00f8r debatten om \u00e5 f\u00f8ra dei i hop melde seg. Arne Garborg og Moltke Moe var mellom dei f\u00f8rande rundt 1900 som tala om at \u2019eitt samnorsk spr\u00e5k\u2019 m\u00e5tte vera m\u00e5let. Noko seinare ivra b\u00e5de Fridtjof Nansen og Didrik Arup Seip om det same. Samnorsktanken l\u00e5g nok sterkt inne som f\u00f8ring i det som vart den store rettskrivinga i 1917<\/a>. D\u00e5 skjedde det historisk skilsetjande at ein del former vart introduserte i riksm\u00e5l og landsm\u00e5l som var identiske (til d\u00f8mes boka.<\/em>) Men det var, vel \u00e5 merka, som valfrie former. For ved sida av dei \u2019samnorske\u2019 formene hadde ein stadig dei tradisjonelle formene (boken<\/em> i riksm\u00e5l, boki <\/em> i landsm\u00e5l).<\/p>\n

Dermed hadde den typiske norsk normeringspolitikken p\u00e5 1900-talet kome til uttrykk i ei stortingsbehandling \u2013 prinsippet om tiln\u00e6rming<\/em> (mogelege fellesformer) og prinsippet om valfridom<\/em> (demokratisk motivert).<\/p>\n

Tjuetalet kom til \u00e5 bli prega av mykje etterd\u00f8nningar etter den opprivande debatten i Stortinget i samband med 1917-rettskrivinga. Eit av resultata var at Stortinget fann dei ville skifta namn p\u00e5 dei to skriftvariantane, s\u00e5 i 1929 vedtok dei bokm\u00e5l <\/em>og nynorsk <\/em>som dei to nye offfisielle namna. Nynorsk tok relativt raskt over for \u2019landsm\u00e5l\u2019 i daglegtalen, medan \u2019riksm\u00e5l\u2019 stadig i 2009 blir halde i hevd som nemning av eit lite fleirtal, s\u00e6rleg av dei bokm\u00e5lsskrivande som helst vil bruka tradisjonelle skriftformer.<\/p>\n

Overskrifta for m\u00e5lstriden i Noreg mellom 1900-2000 kan summerast opp med den kjende russiske romantittelen Krig og fred. <\/em>\u2019Krigen\u2019 om riksm\u00e5l og samnorsk og nynorsk prega spr\u00e5kdebatten like fram til etter krigen \u2013 ja, hadde faktisk si mest brennande tid p\u00e5 1950-talet. Tilhengarar av riksm\u00e5let brende skuleb\u00f8ker (med folkelege bokm\u00e5lsformer) p\u00e5 fortaua i Oslo.<\/p>\n

Tidskiljet 1970<\/strong><\/h3>\n

Det spr\u00e5kpolitiske klimaet endra seg rundt 1970. Stortinget bestemte at tvungen tiln\u00e6rming mellom bokm\u00e5l og nynorsk ikkje skulle skje, og ved overgangen til det nye tusentalet r\u00e5dde det (relativ) spr\u00e5kfred i landet.<\/p>\n

Etter \u00e5r 2000 er det nye problemstillingar som st\u00e5r fremst i spr\u00e5kpolitikken.<\/p>\n

\"Ivar
Ivar Aasen (1813-1886), skaberen af nynorsk (Wikipedia)<\/figcaption><\/figure>\n
\"Knud
Knud Knudsen (1812-1895), modstander af nynorsk. (Wikipedia)<\/figcaption><\/figure>\n

Oppsummert: spr\u00e5kkampen i Noreg hadde eit nasjonalt utgangspunkt, og dette utgangspunktet dominerte debatten fram til 1917-rettskrivinga. \u00a0Fr\u00e5 1850-\u00e5ra og framover stod \u00a0\u2019Aasen<\/a>-l\u00f8ysinga\u2019 (landsm\u00e5let) mot \u2019Knudsen<\/a>-l\u00f8ysinga\u2019 (riksm\u00e5let) n\u00e5r det gjaldt korleis landet skulle atterreisa eit norsk skriftspr\u00e5k. Fr\u00e5 1917 til 1938-rettskrivinga (og dermed i praksis fram til midten av 1900-talet) hadde rettskrivingsdebatten heilt klart ei anna vinkling, nemleg det demokratiske grunnlaget. \u2019Folkeformer\u2019 \u2013 i motsetnad til \u2019tradisjonelle former\u2019 (riksm\u00e5let) \u2013 var honn\u00f8rordet for fleirtalet p\u00e5 Stortinget i heile denne perioden. (Venstre f\u00f8rst og deretter Arbeidarpartiet hadde regjeringsmakta heile denne perioden.) Mange som kjenner debattane i Noregs M\u00e5llag<\/a> vil kjenna att dei to termane \u2019den nasjonale lina\u2019 og \u2019den sosiale lina\u2019. Desse to uttrykka st\u00e5r for det same, og dei formidlar essensen i utviklinga fr\u00e5 1860 til 1960.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

\"Norske
Norske kommuner der har nynorsk (bl\u00e5) hhv bokm\u00e5l (r\u00f8d) som officielt sprog.<\/figcaption><\/figure>\n

Situasjonen i mellomkrigstida var slik at nynorsken voks s\u00e5 kraftig i oppslutnad at ein i tida f\u00f8r 1940 ikkje kunne vera sikker p\u00e5 korleis \u2019spr\u00e5kstriden\u2019 kom til \u00e5 enda. (P\u00e5 tretti \u00e5r hadde nynorsken g\u00e5tt fr\u00e5 i praksis null til over 30 % oppslutnad.)<\/p>\n

Snunaden kom p\u00e5 femtitalet og utover. \u00a0P\u00e5 syttitalet hadde sentralisering og urbanisering redusert nynorskprosenten i skulane til 17 %, men etter den tida har forholdet mellom nynorsk og bokm\u00e5l endra seg forholdsvis lite. Trass i utstrekt sentralisering og mange samansl\u00e5ingar i samfunnet l\u00e5g oppslutnaden i 2009 stadig p\u00e5 13 til 14 %. \u2019Nynorskland\u2019 i Noreg no er i hovudsak fjordane i Vest-Noreg, pluss ein del av fjelldalane mellom aust og vest. Nynorsken kan seiast \u00e5 liggja i \u2019stabilt sideleie\u2019 \u2013 pressa, men likevel relativ trygg.<\/p>\n

P\u00e5 totusentalet er det er ei utbreidd oppfatning at \u2019pasienten\u2019, det norske spr\u00e5ket i sine to skrivne variantar, treng ro.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Utfordringar i normering av norsk<\/strong><\/h3>\n

<\/strong>Rettskrivinga i Noreg har sidan 1917 vore basert p\u00e5 to berande prinsipp: prinsippet om valfridom og (som ein logisk konsekvens) prinsippet om demokrati. Med det meinest at valfridomen \u2013 som er systematisk gjennomf\u00f8rt b\u00e5de i nynorsken og bokm\u00e5let \u2013 skal tena eit demokratisk f\u00f8rem\u00e5l. N\u00e5r det er ulike skriftformer \u00e5 velja blant (fremtiden eller framtida i bokm\u00e5l, til d\u00f8mes, og framtida eller framtidi i nynorsk), s\u00e5 kan kvar og ein velja seg ein skriftnormal som legg ganske n\u00e6r det talem\u00e5let ein har. (Dessutan var det \u00f2g uttalt politikk fr\u00e5 1917 og femti \u00e5r frametter rettskrivingsendringar burde f\u00f8ra dei to skriftvariantane av norsk n\u00e6rare saman, den s\u00e5kalla \u2019samnorskpolitikken\u2019.)<\/p>\n

I eit internasjonalt perspektiv m\u00e5 ein seia at Noreg fortonar seg som eit spr\u00e5kpolitisk laboratorium. Mange internasjonale lingvistar, til d\u00f8mes engelskmannen Peter Trudgill, hevdar<\/a> at viljen til \u00e5 minska einsrettinga i norma og avstanden mellom tale og skrift, n\u00e6rast er m\u00f8nstergyldig.<\/p>\n

P\u00e5 den andre sida m\u00e5 det vera tillate \u00e5 sp\u00f8rja om ikkje valfridomen i former og dermed manglande fastleik i den skrivne standarden rett og slett f\u00f8rer til at skriftspr\u00e5ket (skriftspr\u00e5ka) ikkje utviklar den styrken som alle funksjonelle skriftspr\u00e5k er s\u00e5 avhenging av. Kanskje er det slik i spr\u00e5kverda at ein ikkje kan f\u00e5 b\u00e5de i pose og sekk \u2013 at ein ikkje kan f\u00e5 b\u00e5de demokrati og styrke? Anten ein vil eller ei, blir ein dregen i den eine eller andre retninga. Det er vanskeleg \u00e5 etablere ein politisk kurs som ligg midt imellom. Og d\u00e5 synest det temmeleg klart at Noreg opp gjennom heile 1900-talet har lagt meir vekt p\u00e5 det demokratiske prinsippet (det omsynet at store grupper av brukarar skal kunna finna \u2019sine\u2019 former og b\u00f8yingar i skriftspr\u00e5ket) enn p\u00e5 prinsippet om maksimal styrke.<\/p>\n

Den demokratiske kostnaden er tydeleg for alle som vil sj\u00e5: Det er stendig sm\u00e5 debattar om detaljar i rettskrivinga, og det er inga kollektiv semje hos den spr\u00e5klege eliten om korleis rettskrivinga b\u00f8r vera. Normsituasjonen er med andre ord sv\u00e6rt ustabil \u2013 kanskje den minst stabile i heile Europa. Kontrasten til Island, eit land som historisk-sosialt st\u00e5r Noreg sv\u00e6rt n\u00e6r, er sl\u00e5ande. Der har omsynet til spr\u00e5kleg einskap (og dermed styrke) vore rettesnor heile tida, og det er knapt nokon som stiller sp\u00f8rsm\u00e5l ved dette grunnleggjande trekket i islandsk spr\u00e5knormering.<\/p>\n

Rettskrivingshistoria i Noreg gjev rikeleg tilfang for den internasjonale spr\u00e5kforskaren som vil studera f\u00f8remoner og ulemper med ulike liberalistiske innfallsvinklar p\u00e5 normeringsregime og offentleg spr\u00e5kpolitikk.<\/p>\n

Korleis enda det?<\/strong><\/h3>\n

Noreg kan tilby eit uvanleg materiale til dei som vil finna ut noko om kva rekkevidd og p\u00e5verknad spr\u00e5kpolitikken kan ha i eit samfunn. Ein openberr konklusjon p\u00e5 det som har g\u00e5tt f\u00f8re seg i Noreg, er at reint allment og prinsipielt er det fullt mogeleg \u00e5 endra spr\u00e5kbruk og spr\u00e5khaldningar i eit samfunn gjennom sentralstyrt politikk. Men det tek for det f\u00f8rste ganske lang tid, og for det andre er det vanskeleg \u00e5 realisera ambisi\u00f8se m\u00e5l.<\/p>\n

Teljem\u00e5ten \u2013 det \u00e5 telja tal \u2013 kan tena som illustrasjon. I 1951 vedtok Stortinget \u00e5 endra p\u00e5 teljem\u00e5ten i Noreg. Fram til d\u00e5 talde alle nordmenn slik: toogfemti, femogseksti, niognitti. Stortinget var overtydd om at det engelske og svenske m\u00f8nsteret (tiarane f\u00f8r einarane) var meir eintydig og funksjonelt i den nye tekniske tidsalderen som var i emning. Den statlege allmennkringkastaren NRK vart p\u00e5lagd \u00e5 nytta \u2019den nye teljem\u00e5ten\u2019 i alle samanhengar. Femti \u00e5r etter, p\u00e5 totusentalet, kan me sl\u00e5 fast at teljem\u00e5ten i stort har slege gjennom. Folk flest, s\u00e6rleg dei yngre (ikkje uventa!) bruker no den nye teljem\u00e5ten, om enn ikkje heilt konsekvent. Men \u2013 det har alts\u00e5 teke eit halvt hundre \u00e5r \u00e5 koma dit. Og enno h\u00f8yrer ein folk nytta den gamle teljem\u00e5ten innimellom. Ein betinga siger, med andre ord.<\/p>\n

Tal er ein detalj i rettskriving og normering. N\u00e5r det gjeld det verkeleg ambis\u00f8se normeringsprosjektet fr\u00e5 mellomkrigstida p\u00e5 1900-talet, det \u00e5 f\u00f8ra dei to skriftvariantane saman i ein felles normal (\u2019samnorsk\u2019), er det berre \u00e5 konstatera at den politikken feila. Fullstendig. \u2019Samnorsk\u2019 har dei siste femti \u00e5ra i dei fleste norsk spr\u00e5k\u00f8yre f\u00e5tt ein sterkt nedsetjande klang, noko kalleordet \u2019skamnorsk\u2019 seier alt om. Difor vedtok \u00f2g Stortinget i 2003 \u00e5 sletta formuleringa om \u201d\u00e5 f\u00f8ra dei to m\u00e5lformene saman\u201d. Mange sa: \u201dP\u00e5 overtid!\u201d Det skulle ikkje lenger vera noko politisk m\u00e5l. Femti \u00e5r f\u00f8r var det eit uttalt m\u00e5l for Stortinget.<\/p>\n

Totusentalet; nye tider \u2026<\/strong><\/h3>\n

Politikken verkar alts\u00e5 \u00e5 vera avklara. Formelt sett. Men korleis er r\u00f8yndommen? Korleis utviklar dei to norske skriftvariantane seg? Til det er \u00e5 seia at bokm\u00e5let p\u00e5verkar nynorsken mest morfologisk. Former som \u2019drepte\u2019, \u2019mandag\u2019, \u2019holdt\u2019, \u2019tilfeller\u2019 h\u00f8yrest ofte i standardnynorsken i radio og fjernsyn, end\u00e5 det er heva over tvil om at dei korrekte formene er \u2019drap\u2019, \u2019m\u00e5ndag\u2019, \u2019heldt\u2019, \u2019tilfelle\u2019. P\u00e5 den andre sida er det heller ikkje tvil om at nynorsken har p\u00e5verka bokm\u00e5let enormt reint leksikalsk det siste halve hundre \u00e5ret. I ei s\u00e5pass tradisjonell avis som Aftenposten ser ein i 2010 ord som \u2019ymse\u2019, \u2019br\u00e5tt\u2019, \u2019l\u00f8yve\u2019, \u2019stode\u2019, \u2019vedtak\u2019, \u2019merknad\u2019, \u2019trygd\u2019, \u2019gravferd\u2019, \u2019rettferd\u2019 \u2013 alt saman tradisjonelle nynorskord. Nynorsken har kort sagt overrisla bokm\u00e5let med ord. Dei n\u00e6rsynte ser ikkje det. Berre dei p\u00e5 totusentalet som har ordhistoria inne, ser det.<\/p>\n

Konsekvensen av denne utviklinga er at i praksis er dei to skriftvariantane mykje meir like<\/em> i 2010 enn i 1960. For \u00e5 ikkje snakka om viss me samanliknar variantane i dag med 1910. Avstanden mellom dei to m\u00e5lformene i dag er ufatteleg mykje mindre enn for hundre \u00e5r sidan. Faktisk har variantane n\u00e6rma seg s\u00e5 mykje dei siste hundre \u00e5ra at viss det held fram i same takt, vil dei to skriftvariantane gli i hop ei god stund f\u00f8r 2100. No er det ingen garanti for at tiln\u00e6rminga held fram dei neste hundre \u00e5ra i same omfang som f\u00f8r. Men poenget er at norsk (ironisk nok) er p\u00e5 rask veg mot ein \u2019samnorsk\u2019 situasjon, trass at den offisielle politikken har parkert samnorskpolitikken.<\/p>\n

I 2010 er Noreg eit mykje meir \u2019normalt\u2019 spr\u00e5kpolitisk land enn det har vore p\u00e5 eit par hundre \u00e5r. Nordmenn flest diskuterer i dag dei same spr\u00e5kpolitiske sp\u00f8rsm\u00e5la som ein diskuterer i dei nordiske nabolanda og i Europa elles. N\u00e5r det gjeld rettskrivingsendringar og reformer, har stemninga og politikken i Noreg endra seg mykje p\u00e5 totusentalet. No er det eit uttrykt m\u00e5l \u00e5 koma inn i eit meir stabilt rettskrivingsleie, med f\u00e5 eller ingen systemendringar i overskodeleg framtid. Rettskrivinga skal f\u00e5 liggja i ro, berre justerast med n\u00f8dvendig vedlikehald og normering av nye ord og uttrykk. Ogs\u00e5 p\u00e5 det punktet er situasjonen i Noreg i ferd med \u00e5 normalisera seg i forhold til naboland og andre europeiske land.<\/p>\n

Sylfest Lomheim<\/strong>
\ndirekt\u00f8r i Norsk Spr\u00e5kr\u00e5d<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

I dag er det 125 \u00e5r siden at Norges Storting vedtog “jamstillingsvedtaket” som sidestillede nynorsk og bokm\u00e5l. \u201dDansketida\u201d Rundt 1450 var det gamle norske (norr\u00f8ne) skriftsspr\u00e5ket daudt, ingen kunne det lenger, og det var dansk (og delvis svensk) som vart brukt i dokument og brev. Dansk tok fullstendig over med innf\u00f8ringa av reformasjonen like f\u00f8r… L\u00e6s mere Spr\u00e5kpolitikk i Noreg<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":86,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41],"tags":[333,374,527,537,609,1337,1338,1679,1991,2095,2102,2103,2107,2127,2249,2437,2466,2482,2544,2674,2808,2905,2933,2935,3008,3013],"class_list":["post-5882","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sprogpolitik","tag-biblen","tag-bokmal","tag-danmark","tag-dansk","tag-dialekter","tag-island","tag-islandsk","tag-landsmal","tag-mrkedage","tag-norge","tag-norrn","tag-norsk","tag-nrk","tag-nynorsk","tag-pa-norsk","tag-reformationen","tag-retskrivning","tag-riksmal","tag-samnorsk","tag-skriftsprog","tag-sprogpolitik","tag-stortinget","tag-svensk","tag-sverige","tag-talesprog","tag-talord","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5882","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/86"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5882"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5882\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sprogmuseet.schwa.dk\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}